Kva er moderne?

Ordet moderne kjem frå latin modo, som betyr nyleg. Omgrepet ”moderne” slik vi bruker det når vi snakkar om litteratur, blei fyrst brukt i ein litterær debatt i Frankrike i 1680-åra. Debatten blei kalla debatten mellom dei gamle og dei moderne ”La querelle des anciens ein des moderne” sin. Dei ”gamle” meinte at den klassiske kunsten frå antikken skulle vere førebiletet og målestokken for ny kunst som blei skapt, mens dei ”moderne” meinte at det ikkje var nokre grunn til å lage underdanige etterlikningar av kunst frå ei tid som ein hadde lagd bak seg. Dei hevda at ein hadde vunne mye ny kunnskap og ny innsikt sidan antikken, og at den same forbetringa og fornyinga også burde skje innanfor litteraturen.
Det er likevel først frå midten av 1800-talet at det blir utvikla det vi i dag kallar moderne samfunn, og at det blir skapt moderne litteratur. Eit moderne samfunn har fleire kjenneteikn som skil det frå andre samfunnsformer. Eitt kjenneteikn er at individet i prinsippet er sjølvstendig og kan forvalte sitt eige liv relativt uavhengig av samfunnsklasse eller familie. Eit anna kjenneteikn er at fornuft, vitskaplege framsteg og nye erfaringar dannar grunnlag for handling, og står over religion. I forlenginga av dette ligg eit tredje kjenneteikn, nemleg framsteg tru og utviklingsoptimisme.
I løpet av 1800-talet skjer det vi kallar for den industrielle revolusjonen i Europa. Den teknologiske utviklinga endra produksjonsprosessane totalt og gjorde jordbrukssamfunn om til industrisamfunn. Denne utviklinga gav også støytt til ei rekkje andre endringar. Blant anna blei klassesamansetjinga i samfunnet endra. Ein stor, ny samfunnsklasse, arbeidarklassen, voks fram. Stadig fleire flytt inn til byane og tok arbeid i fabrikkane. Slik voks byane. Industriell produksjon førte til fleire varer, og det førte igjen til meir handel. Den same teknologiske utviklinga som hadde gjort industriproduksjon mogeleg, gjorde det også mogeleg med produksjon av transportmiddel som tog og dampskip. Slik endra vilkåra seg for transport og kommunikasjon. I byane voks det fram ein stadig større og mektigare borgarskap. Det var dei som åtte fabrikkar, dreiv handelsverksemd og hadde leiande posisjonar i samfunnet. Dei utgjorde den borgarlege offentlegheita og debatterte politiske og økonomiske spørsmål i avisene. Slik blei ein raskt veksande arbeidarklasse og ein sterk borgarskap , kvar på måten dei, viktige drivkreftene sine i utviklinga av det moderne samfunnet.

Norge med to skriftspråk!

Da Noreg i 1814 fekk sin eigen grunnlov var det ein del forfattarar som syntest Noreg skulle ha eitt eige skriftspråk. Før i tida hadde Noreg lege under det danske herredømmet, og dermed også hatt eit dansk skriftspråk. I dei store byane, der overklassen heldt til var det danske skriftspråket mest utbreidd, dette grunna det stort sett var desse som kunne skrive. Dei forskjellige bygdene hadde dei eigne dialektane sine, og svært få av dei som budde der som kunne skrive, men nokre få kunne delvis lese. Folk generelt syntest det danske skriftspråket var vanskeleg, og dei frykta at da Noreg gjekk i union med Sverige skulle talen og skriftspråket til forsvenska, men dette skjedde heldigvis ikkje i og med at Noreg hadde sin eigen stat og styrtelandet sitt sjølv.
I 1830 åra blussa språkdebatten opp, og ønskte om eit nasjonalt kjenneteikn stod høgt. Diktaren Henrik Wergeland gjorde seg gjeldene i språkdebatten saman med Ivar Aasen.
Forslaget til Wergeland var ei fornorsking av dansken. Han såg det som ein nødvendigheit som diktar å bruke norske ord og utrykk i dikta sine. Han meinte det var viktig for å skildremorsk natur og eit norsk liv. Han bukte dobbel konsonant i nokre ord nokon som gjekk heilt imot dansk rettskriving.
Bondesonen Ivar Aasen (nynorskens far) var den som ønskte og prege det norske skriftspråket mest av dei alle. Som bondeson på Sunnmøre hadde han vakse opp i fattige kår, og hadde lite med pengar til utdanning. Han fekk fleire tilbod av folk som hadde sett kva ein fremragande man han var. I og med at han hadde utmerkt seg slik som han gjorde som ung var det fleire som hadde trua på han, og ønskt å hjelpe han fram i livet, men Aasen avslo eit kvart tilbod. Han ønskte og reise rundt i heile landet og samle forskjellig informasjon om diverse dialektar for å gjere ein innsats for det norske skriftspråket.
Saman med Wergeland ønskte Aasen og skaffe eit særeige norsk skriftspråk. Han såg på det som oppgåva si at språket skulle vise nasjonal identitet, og dermed ville han ta utgangspunkt i det norske folket sitt talemål. Han ville samle alle dialektane, ikkje berre konsentrere seg om ein dialekt slik som Munch ønskte. Aasens rundreiser i landet enda opp med det skriftspråket vi i dag kallar nynorsk.
Noko av æra for fornorskinga av det danske skriftspråket går også til Asbjørnsen og Moe med sin Eventyrsamlingar. Desse hadde norske trekk i setningsoppbygningen, men rettskrivingen var dansk.
Den andre som også skulle vere med og prege det norske skriftspråket var Knud Knudsen. Knudsen var lektor på ein skole, og han såg kor vanskeleg det var for barn og lære seg å skrive noko heilt anna enn kva dei hørte. Han såg at det faktisk utan tvil måtte vere mye lettare og skrive ned det ein hørte, og han blei tilhengar av det ortofone. Med dette i tankane begynte han og lage reglar for korleis ein skulle skrive.

Aasen og Knudsen hadde ikkje same grunnprinsipp i fornorskinga. Aasen ville byggje vidare på dialektane. Knudsen ville byggje vidare på ”dei danandes” uttalar. Dei var einige om mange ting, men dette var eit spørsmål som gjensto å svare på: kven skulle dei ta utgangspunkt i?
Aasen og Knudsen følgde vel planane sine. Det er heilt sikkert at ein etter dette kan kalle dei for høvesvis fedrane til nynorsken og bokmålet. Desse to mennene sin innsats for det norske skriftspråket har gjort det slik at vi den dagen i dag, over 150 år etter språkdebatten starta, sit og skriv etter deira grunntankar. Vi har i dag eit nokså lydrettskriftspråk, med unntak av nokon ord og uttrykk som er henta frå utlandet. Men Aasens og Knudsens jobb er så absolutt ferdig. I dag er det Norsk Språkråd som tek seg av endringar i skrivemåtar.